« تفاوت پایان ­نامه ارشد و رساله دکتری »

قبل از بیان تفاوت­های پایان ­نامه و رساله، لازم است تعریفی از پایان­ نامه و رساله داشته باشیم.

برای این منظور، به تعریف جامع موجود در دایره المعارف ویکی پدیا رجوع می‌کنیم: «پایان‌نامه یا تز یا رساله نوشتاری است که دانشجویان در موضوعی خاص مربوط به رشته تحصیلی خود، برای دریافت مدرک تحصیلی می‌نویسند. اصولاً هر دانشجو، به ویژه در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری، برای خاتمه کار خود لازم است یک اثر تحقیقی را تهیه و تحویل نماید. این اثر در واقع عصاره و چکیده فعالیت‌های آموزشی پژوهشی او محسوب می‌شود.

در پایان‌نامه دانشجویان با بررسی موضوع یا سؤال، از راه تجزیه و تحلیل و یا تجارب عملی و یا آزمایشی به آن پاسخ می‌دهند. به بیان دیگر، پایان‌نامه شامل استدلال موضوعی، ارائه پژوهشی تجربی، حاصل کارآموزی و یا عصاره‌ای از درس‌های آموخته شده در دوران تحصیلی دانشجو است که با راهنمایی اساتید نگارش و تدوین می‌شود. قابل توجه است که عنوان و محتوای تکرار پایان نامه در هیچ سیستم آموزشی و در هیچ مقطع تحصیلی تعریف نشده است و تمام دانشجویان موظف و ملزم به آموزش نگارش پایان نامه با موضوع و محتوای جدید هستند. در برخی از دانشگاه­ها، بین رساله و پایان‌نامه تفاوتی قائل نیستند. اما بین این دو واژه تفاوت وجود دارد. معمولاً واژۀ پایان‌نامه یا تز برای درجۀ کارشناسی‌ارشد (Master) بیان می‌شود و رساله یا دیزرتیشن برای درجۀ دکتری (PhD).. پی اچ دی (PhD) که مخفف واژه Doctor of Philosophy است همان دوره دکترای تخصصی در علوم مختلف است که فردی که در این دوره پذیرش می‌شود به درجه­ای از فلسفه یا اجتهاد علمی در آن دانش خاص دست می‌یابد.

 

به پژوهشی علمی مرتبط با گرایش تحصیلی­ که دانشجویان مقطع کارشناسی­ارشد ملزم به انجام دادن آن هست، پایان‌نامه می‌گویند که برای تهیه و نگارش آن اصول و قوانینی تعریف شده است و یکی از واحدهای درسی دانشجویان کارشناسی ارشد است و دریافت مدرک تحصیلی­شان مشروط به گذراندن این واحد درسی است. هدف از پایان­نامه، آموزش شیوه‌ها و اصول انجام دادن کارهای پژوهشی برای دانشجویان بوده و برای ادامه تحصیل آن‌ها بسیار مفید است. انتخاب موضوع تا نتیجه‌گیری پژوهش جزء آیتم­های تهیه و نگارش پایان‌نامه است که نشان­دهنده تمامی مراحل تحقیق و پشتکار و تلاش دانشجو و کیفیت آن مشخص‌کننده بار علمی نویسنده آن است.

هم­چنین پایان­نامه را می­توان به عنوان تمرینی برای آماده‌سازی دانشجو دانست؛ واحدی اجباری که برای ارتقای توانمندی دانشجو لازم است تا بتواند در انجام پژوهش‌های تخصصی‌تر و بزرگ‌تر در مقاطع تحصیلی بالاتر موفق باشد. پایان‌نامه بخش‌ها و فصول مختلفی دارد که عبارت‌اند از:

 

واژه رساله یا تز در حقیقت به پایان­نامه یا کار پژوهشی اطلاق می­شود که دانشجویان برای کسب مدرک دکترای خود باید به آن پرداخته و در نهایت از آن دفاع کنند. موضوع رساله نیز همانند موضوع پایان نامه باید جدید باشد و هدفمند تهیه شود.

 

 

قبل از بررسی تفاوت بین پایان­نامه و پایان نامه، باید بدانید که آنها بسیار مشابه هستند. در حقیقت، دو اصطلاح اغلب با یکدیگر قابل تعویض هستند. هر دو پایان­نامه دکتری و پایان نامه­ارشد کار تحقیقاتی و پژوهشی هستند که به دانشجویان تحصیلات تکمیلی اختصاص داده شده است. شما برای انجام آن بایستی از مشاوران و همسالان و یا استادان خود راهنمایی بگیرید. از آنجایی که آنها مطالعات گسترده­ای هستند، بنابراین این پایان نامه­ها در پایان آخرین سال تحصیلی انجام می­شود.  زمانی که پایان نامه خود را آماده نمودید، در صورتی که مورد تأیید استاد قرار نگیرد، ایرادات و اشکالات بیان شده را برطرف نموده و مجدداً تاییدیه را دریافت نمایید و تلاش نمایید یک مقاله از آن استخراج و در مجلات معتبر به چاپ برسانید.

 

  1. پایان نامه­ی کارشناسی ارشد و رساله­ی دکتری از نظر شیوه­ی نگارش و محتوا با هم تفاوت­هایی دارند. رساله ی دکتری مفصل­تر و حجیم­تر از پایان نامه است.
  2. پایان­نامه پژوهشی می­باشد که مکمل مطالعات و تحقیقات قبلی انجام شده است، اما موضوعات و نتایج رساله لزوما باید روی موضوعی جدید باشد.
  3. توضیحات در بخش­های مختلف رساله نسبت به پایان­نامه ارشد بیشتر است و در برخی موارد نیاز به ایده­های جدید می­باشد که منجر به ارائه­ای جدید می­گردد.
  4. تفاوت در نوع پروپوزال. پروپوزال دوره­ی دکترا نسبت به کارشناسی­ارشد مفصل­تر است چون بایستی توضیحات کامل­تری از هرآنچه می­خواهد در پایان­نامه خود تشریح نماید، ذکر کند، اما درپروپوزال ارشد مطرح شدن موارد ضروری کافی است.
  5. هدف از نگارش پایان­نامه در کارشناسی ارشد، آشنایی با پژوهش می­باشد، در صورتی که از دانشجویانی که دوره­ی دکترا را گذارانده­اند، انتظار تسلط کافی در انجام پژوهش و نگارش رساله می­رود و پس از فارغ­التحصیلی باید توانایی انجام کار پژوهشی به صورت مستقل را داشته باشند.
  6. دامنه فرضیات و تحلیلهای رساله­ی دکتری نسبت به پایان نامه­ی ارشد وسیع­تر و در نتیجه جدیدتر است.
  7. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد آغاز اولین تجربه دانشجو در زمینه پژوهشی است واز دانشجو انتظار می‌رود با توجه و رعایت اصول روش تحقیق، پژوهش وی از اصالت و نوآوری  برخوردار باشد. در حالی که در رسالۀ دکتری از دانشجو انتظار می‌رود نه تنها بایستی پژوهش او از اصالت و نوآوری برخوردار باشد، بلکه باید اندیشه‌ها، تفاسیرو تحلیل‌های خود را دربارۀ هرگونه اطلاعات گردآوری شده، بیان کند. به عبارت دیگر در رسالۀ دکتری پژوهشگر باید بتواند نظریه ‌ای جدید ارائه دهد  یا نظریه ای بیان کند که ناقض یا تأییدکننده­ی نظریات قبلی باشد.

 

یکی از قسمتهایی که در پروپوزال باید توسط دانشجو و با کمک استاد راهنما تنظیم گردد “جنبه نوآوری تحقیق” است. به طور کلی، نو و بدیع بودن تحقیق از چند زاویه قابل بررسی است:

از لحاظ موضوعی: قصد دانشجو برای پژوهش مبتنی بر موضوعی است که تا قبل از آن تحقیق و پژوهشی صورت نگرفته است. معمولا” پایان نامه­های مقطع کارشناسی ارشد دارای چنین نوآوری نمی‌باشند. اگر موضوع دانشجو دارای چنین خاصیتی بود، باید در قسمت نوآوری فرضا” چنین بنویسد: بررسی رابطه بین ……. و …….. برای اولین بار.

بدیع­بودن موضوع در حوزه داخلی:گاهی موضوعی در خارج ازکشور کار شده اما در داخل کشور کسی پژوهشی در خصوص آن موضوع انجام نداده است. تعدادی از پایان­نامه­های ارشد دارای چنین خاصیتی هستند. در چنین حالتی، باید در قسمت نوآوری فرضا” چنین بنویسد: بررسی رابطه بین ……. و …….. برای اولین بار در ایران.

3ـ تازه بودن موضوع مورد بررسی در جامعه: گاهی موضوعی در داخل کشور هم کار شده؛ اما در جامعه مورد بررسی برای اولین بار به مرحله انجام خواهد رسید. بیشتر پایان­نامه‌های کارشناسی ارشد در این گروه قرار می‌گیرد. لذا، دانشجو باید در قسمت نوآوری تحقیق مثلا” چنین بنویسد: بررسی رابطه بین ……….. و …… برای اولین بار در سازمان………….

 بداعت روش تحقیق: بهره­گیری محقق از روشهای تحقیقی که تاکنون محققی برای پژوهش روی متغییرهای مورد نظر، از این روش بهره گرفته نشده است.

مدل مفهومی مورد استفاده نوین: استفاده محقق در پژوهش خود از مدلهای متفاوت با الگویی که تاکنون توسط سایر محققین مورد استفاده قرار گرفته است.

 

به دلیل اهمیت رساله‌های دکترا، به طور یقین حجم مطالب تحقیقات پربارتر و مفصل­تر از پایان­نامه ارشد خواهند بود. بسیاری از بخشها در رساله­های دکترا با توضیحات بیشتری همراه است و گاهاً در برخی از رشته­ها به دلیل نیاز به ارائه مدل و ایده­های جدید نیز بیشتر خواهد بود.

 

از دانشجوی دکترا انتظار می‌رود در تهیه رساله خود نه تنها اصالت و نوآوری را در پژوهش خود رعایت نماید، بلکه باید اندیشه‌ها، تفسیرها، و تحلیل‌های خود را دربارۀ هرگونه اطلاعات گردآوری شده، بیان کند. در واقع حضور اندیشه‌های خود پژوهشگر در رسالۀ دکتری برجسته است. در نهایت در رسالۀ دکتری پژوهشگر باید بتواند نظریه‌ای جدید یا ناقض یا تأییدکنندۀ نظریات پیش از آن را ارائه دهد.

 

ارتقاء کیفیت یک رساله دکترا نکته­ای بسیار ضروری است، زیرا که در بسیاری از دانشگاه­های معتبر جهان پایان­نامه دکتری باید با مقاله­های متعدد بین­المللی همراه باشد و دانشجویان دکتری بدون ارائه مقاله از رساله خود نمی‌توانند از آن دفاع کنند. بنابراین دانشجویان موظف می‌شوند تا کیفیت کار خود را بالا برده تا در هنگام استخراج مقاله از نظر کیفیت کار با موانع روبرو نشوند.

انجام پایان­نامه برای دانشجویان کارشناسی ارشد مانند تمرینی است که بتوانند در زمینه پژوهشی تجربیاتی کسب کنند و قادر باشند در مراحل بالای تحصیلی خود کار تحقیقاتی با کیفیت بالاتری نسبت به مقطع ارشد ارائه دهند. انجام پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، اولین کار پژوهشی دانشجو به صورت جدی است و از دانشجو انتظار می­رود رعایت اصول روش تحقیق همراه با اصالت و نوآوری پژوهش را مورد توجه قرار دهد. در حالی که در رسالۀ دکتری از دانشجو انتظار می‌رود ضمن پژوهشی توأم با اصالت و نوآوری، اندیشه‌ها، تفسیرها، و تحلیل‌های خود را دربارۀ هرگونه اطلاعات گردآوری شده، اظهار نماید. در واقع بیان اندیشه‌های خود پژوهشگر در رسالۀ دکتری برجسته است. در نهایت در رسالۀ دکتری پژوهشگر باید بتواند نظریه‌ای جدید یا ناقض یا تأییدکننده نظریات پیش از آن را ارائه دهد.

برای تهیه پایان­نامه و یا رساله مدت قایل توجهی وقت صرف می‌شود و بر حسب اینکه پایان­نامه دوره کارشناسی ارشد و یا دکتری باشد، ارزش آن بیش از یک یا چند واحد درسی است؛ در ایران در کارشناسی ارشد تعداد واحد پایان نامه بین چهار تا شش واحد است در حالی که، در بعضی از کشورها تا ۱۲ واحد نیز برای پایان نامه کارشناسی ارشد منظور می‌شود. در ایران برای رساله دکتری بین ۲۰ تا ۲۴ واحد در نظر می‌گیرند.

 

 

 

 

 

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *